Hier stuk het oorspronklik in Engels verskyn op Litnet

Sedert die plaaslike verkiesings van 2021 het die aantal rade waarin geen party ’n volstrekte meerderheid het nie, dramaties toegeneem. Die ANC se eie 2026 Plaaslike Regeringsmanifes stel dat die party se nasionale munisipale steun van 53,9% in 2016 tot 45,59% in 2021 gedaal het, terwyl die aantal rade sonder ’n volstrekte meerderheid van 27 tot 66 toegeneem het.¹ Dit het gelei tot vyf jaar van koalisie-eksperimente in talle munisipaliteite – sommige redelik funksioneel, maar baie ander nie. Dit het die besef versterk dat plaaslike regering nie bloot as ’n verlengstuk van nasionale partypolitiek beskou kan word nie. Die kombinasies weerspieël nie noodwendig nasionale tendense nie, en kiesers word meer direk deur die toestand van munisipale dienste geraak.

Intussen veg die ANC ’n verkiesing teen sy eie rekord. Hy weet hy kan nie eenvoudig veldtog voer asof die afgelope sowat 15 jaar nooit gebeur het nie. Sy 2026-manifes erken dus uitdruklik die agteruitgang sedert die 2021-uitslag en beklemtoon dat die party sy vorige verbintenisse hersien het. Hy het ook belowe om bekwame, etiese en gekwalifiseerde kandidate aan te wys en sê hy wil vertroue in plaaslike regering herbou.

Hier is ’n belangrike verskil van vorige ANC-veldtogte. Die party kan nie meer uitsluitlik op sy bevrydingsgeskiedenis as politieke kapitaal staatmaak nie, veral nie in stedelike kiesafdelings nie. Kiesers mag steeds waarde heg aan die ANC se historiese aanspraak as ’n bevrydingsbeweging, maar toenemend kan hulle ’n meer basiese vraag vra oor hoe munisipale dienste hulle raak.

Op baie plekke kan dit ’n baie moeilike vraag wees. Die ANC se jongste manifes was nogal onthullend in sy poging om nabyheid aan gewone gemeenskappe te demonstreer en die organisasie weer met sy historiese tradisie van volksmobilisering te verbind. Maar daar is ’n spanning tussen die taal van stryd en vernuwing aan die een kant, en die werklike ervaring van munisipale regering aan die ander kant. Belowe om etiese en bekwame leiers aan te stel is welkom, maar die werklike vraag is of die party se leierskap op nasionale, provinsiale en plaaslike vlak bereid is om leiers en raadslede wat nie aan die nodige etiese en/of praktiese vereistes van ’n munisipaliteit voldoen nie, te dissiplineer of selfs te verwyder.

Een van die interessantste veldtogte is dié om beheer oor die Johannesburgse stadsraad te verkry. Die DA se burgemeesterskandidaat, Helen Zille, se uitdagende veldtog kan deur haar teenstanders bevraagteken of bespot word, maar dit het beslis aandag getrek deur haar onkonvensionele politieke veldtog. Deur in ’n slaggat te swem, met ’n opblaasboot deur oorstroomde strate te vaar, gekaapte geboue te besoek en sosiale media meedoënloos te gebruik, het sy die stad se fisieke probleme dramaties beklemtoon.

Haar kritici beeld haar as belaglik uit, maar ondersteuners beskou haar as bloot besonder politiek bedrewe. Immers, praatjies oor “agterstande met infrastruktuuronderhoud”, “inkomste-invordering”, “finansiële volhoubaarheid” en “munisipale entiteite” maak nie juis oortuigende verkiesingsmateriaal nie. Maar ’n politikus wat in ’n slaggat staan, haar opponente se mislukkings uitwys en impliseer dat sy dit sal laat regmaak, doen wel. Haar veldtog het ook probeer om die verkiesing uit konferensiekamers en die strate en townships in te neem.

Sy het die Stad Johannesburg deur die howe en die Openbare Beskermer uitgedaag oor mislukkings in dienslewering aan geraakte laerinkomste- en kwesbare gemeenskappe.

Haar ANC-teenstander vir die burgemeesterskap, die voormalige dominee Frank Chikane, word hoog gerespekteer, maar sy geloofsbriewe op die gebied van plaaslike regering is grootliks ongetoets. Sy geloofwaardigheid laat ’n mens egter verstaan waarom sommige inwoners van Johannesburg die moontlikheid van ’n gesamentlike Zille-Chikane-leierskap as ’n aantreklike opsie vir ’n ommekeer in die stad beskou. Dit kan slim politiek wees as dit die tegniese kwessie van munisipale bevoegdheid met mense se alledaagse behoeftes verbind.

Zille se kandidatuur steun op ’n belofte dat die DA vir Johannesburg kan doen wat hy beweer hy elders gedoen het. Die party se nasionale manifes stel die voorstel onomwonde: Munisipaliteite moet stabiele, professionele regerings word wat op basiese dienste, skoon administrasie, inkomste-bestuur en infrastruktuurontwikkeling fokus. Dit stel spesifiek voor dat waterinkomste afgesonder word en dat private belegging en tegniese kundigheid ingebring word om dienslewering te verbeter. Vir baie politici en amptenare kan dit aanstootlik wees, maar ná jare se ernstige mislukkings wat soveel mense en gebiede geraak het, is die tyd dalk ryp om die korporatiseringsbenadering verder te benut – hetsy deur private kontrakteurs of die openbare sektor.

Die veldtog het egter ook die gevaar getoon daarvan om munisipale bevoegdheid as die sentrale politieke handelsmerk te gebruik. Daar is heelwat bewyse wat dele van dié argument ondersteun, maar daar kan nie eenvoudig aanvaar word dat elke munisipaliteit onder DA-beheer ’n model van doeltreffende en billike dienslewering is nie, en die armes het meestal die prys betaal. ’n Onlangse ondersoek deur die Openbare Beskermer na dienslewering in Kaapstad se Langa Flats en dele van Khayelitsha het byvoorbeeld tekortkominge in sanitasie, behuising, instandhouding van infrastruktuur, hoëmasbeligting, vullisverwydering, rioolbestuur en veiligheidsmaatreëls gevind. Die Openbare Beskermer het dit aan wanadministrasie toegeskryf en gesê dit dui op breër kommer oor bestuur. Dit kanselleer nie die DA se rekord elders nie, en ’n bevinding oor spesifieke gemeenskappe bewys ook nie dat Kaapstad ’n mislukte munisipaliteit is nie. Maar dit steek wel ’n stokkie in die wiel van die idee dat die DA hom eenvoudig kan voorhou as die party sonder enige munisipale geraamtes in die kas.²

Teenstanders kan nou vra of die DA se eie rekord van regering konsekwent voldoen aan die standaard wat hy vir ander stel. Die DA sal hierdie vraag moet kan beantwoord sonder om sy geregverdigde aansprake oor beter administrasie in baie gevalle prys te gee.

Die voormalige Johannesburgse burgemeester Herman Mashaba se ActionSA was dalk duideliker as die meeste partye oor die nuwe politieke mark. Die party se jongste manifes beskryf homself as ’n “bloudruk” vir die regmaak van gebroke munisipaliteite, en plaas finansiële dissipline, bekwame aanstellings, inkomste-stelsels, basiese dienste en professionele administrasie in die middel van sy plaaslike regeringsagenda. Daar is ook ’n interessante erkenning in die manifes dat koalisieregering al hoe meer onvermydelik word. ActionSA sê koalisie-ooreenkomste moet op ’n duidelike regeringsprogram, omskrewe verantwoordelikhede en aanspreeklikheid gebaseer word, eerder as bloot op die verdeling van politieke poste. Dit kan een van die belangriker idees in hierdie verkiesing wees, omdat dit regerende partye in staat stel om nie net te verduidelik wat hulle glo nie, maar ook hoe hulle van plan is om te regeer wanneer hulle nie ’n meerderheid het nie.

’n Mens kan vra: Wat van Jacob Zuma se uMkhonto weSizwe (MK) en Julius Malema se Economic Freedom Fighters (EFF)? Die nasionale politieke identiteite van hierdie partye mag kragtig wees, maar hulle het steeds nie duidelike rekords van doeltreffende dienslewering nie. MK se politiek bly nou verbind aan Jacob Zuma, maar die party het hom veral, hoewel nie uitsluitlik nie, in KwaZulu-Natal vir hierdie plaaslike verkiesings voorberei.

Die EFF se manifes is eweneens in hoogs ideologiese taal opgestel. Dit beskryf die verkiesing as ’n beslissende oomblik en gebruik die slagspreuk “Victory or death”, terwyl grond, werkloosheid, korrupsie, basiese dienste en ekonomiese transformasie sentraal tot sy munisipale program staan.³ Hulle kan moontlik in sommige gevalle, soos in dele van KwaZulu-Natal, beheer oorneem, maar plaaslike verkiesings skep ’n ander toets. ’n Inwoner wie se rioolwater in die straat afloop, mag sterk standpunte oor grondonteiening en nasionale ekonomiese beleid hê, maar in hierdie verkiesing sal hy of sy uiteindelik meer dink oor wie betroubare dienste kan lewer.

Die Patriotic Alliance verteenwoordig nog ’n vorm van populistiese politiek. By die party se manifesbekendstelling het die minister maatreëls belowe, insluitend ’n tydelike opskorting van munisipale belastingbetalings en skuldverligting.

Kleiner konserwatiewe partye staar ’n interessante probleem in die gesig. Die Freedom Front Plus-manifes bevat volkome herkenbare voorstelle vir plaaslike regering: beter infrastruktuur, bekostigbare heffings, groter gemeenskapsdeelname, aanspreeklikheid en meer doeltreffende munisipale administrasie. Die probleem is nie noodwendig beleid nie, maar politieke skaal: Hoewel die FFP steun in gemeenskappe en munisipaliteite binne koalisies kan wen, is die vooruitsig om ’n groot nasionale alternatief vir die ANC of DA te word, baie moeiliker om met Suid-Afrika se kiesersgeografie te versoen.

Wat gebeur ná die verkiesing?

Daar is ’n breër vraag vir kleiner partye aan sowel die linker- as regterkant. Moet hulle probeer om munisipaliteite te bestuur, koalisies te beïnvloed, spesifieke gemeenskappe te verteenwoordig of bloot ’n nasionale politieke handelsmerk te skep wat aan kwessie-gebaseerde koalisies kan deelneem? Miskien is die belangrikste storie van die munisipale verkiesings dus glad nie die veldtog nie. Dit is wat daarna gebeur.

In hierdie opsig het Suid-Afrika reeds die koalisietydperk betree. Die verkiesing van 2021 het vir ons 66 rade sonder ’n volstrekte meerderheid gegee. Sedertdien het burgers sowel die moontlikhede as die wanfunksionaliteit van koalisieregering ervaar.

Die probleem is nie dat koalisies inherent sleg is nie. ’n Koalisie kan partye dwing om kompromieë aan te gaan, hulle aan groter ondersoek blootstel en voorkom dat ’n enkele party openbare instellings as sy private eiendom behandel. Die onmiddellike probleem is eerder of koalisies sonder reëls, programme of aanspreeklikheid werklik ’n verskil kan maak en doeltreffend kan funksioneer. ’n Koalisie wat hoofsaaklik bestaan om burgemeestersposte, komiteevoorsitterskappe en politieke patronaatskap te verdeel, is bloot nog ’n roete na wanfunksionaliteit.

Dit is waar die huidige veldtog meer intens kan word. Die partye behoort nie bloot vir kiesers te vertel wat hulle sal doen indien hulle ’n volstrekte meerderheid wen nie, maar ook wat hulle sal doen indien hulle dit nie kry nie. Een van die belangrikste sensitiewe kwessies is of die afsondering van water- en elektrisiteitsinkomste meer daadwerklik nagestreef sal word. En, miskien die belangrikste van alles: Sal hulle wegstap uit ’n koalisie wat nie kan lewer nie?

Chris Heymans is ’n onafhanklike adviseur oor bestuur en politieke ekonomie, gebaseer in Kaapstad.